Thời tiết lạnh là điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn gây viêm não mô cầu phát triển mạnh. Mặt khác, thời điểm Tết Nguyên đán và dịp lễ hội đầu năm, do lượng người tập trung đông, giao lưu, đi lại nhiều nên rất dễ lây lan, truyền bệnh. Vì vậy, để phòng tránh mắc viêm não mô cầu, không nên tập trung nơi đông người, thường xuyên vệ sinh răng miệng, khi hắt hơi hay ho cần lấy khăn che miệng hoặc đeo khẩu trang khi bị viêm đường hô hấp. Trẻ cần được giữ ấm trong những ngày du xuân, chú ý vùng cổ, ngực, gan bàn tay, bàn chân. Cách phòng tránh đặc hiệu là rửa tay thường xuyên bằng xà phòng để ngừa vi khuẩn. Với trẻ nhỏ, cần đưa trẻ đi tiêm phòng vì bệnh này đã có vaccine phòng ngừa. 

Các loại vaccine phòng ngừa viêm màng não do não mô cầu

Hiện nay, để phòng bệnh viêm màng não do não mô cầu có 3 loại vaccine được sử dụng rộng rãi: 1 loại phòng được 4 týp A, C, Y và W-135, cấp phép năm 1978 là loại duy nhất được dùng tại Mỹ hiện nay và 1 loại phòng 2 týp A và C của vi khuẩn này, hiện đang được sử dụng tại Việt Nam. Loại thứ 3 là  vaccine phòng 3 týp A, C và W mới được sử dụng ở một vài nước. Đây là loại vaccine tiếp hợp (liên kết giữa polysaccharide với chất mang protein). Nhờ đó vaccine có thể gây miễn dịch tốt hơn ở trẻ và tạo ra trí nhớ miễn dịch lâu hơn.

Vaccine được đóng gói dưới dạng đông khô liều đơn hoặc nhiều liều cùng với dung môi pha hồi chỉnh đi kèm. Sau khi pha hồi chỉnh, vaccine là một dung dịch trong suốt. Hiện nay chưa có loại vaccine phòng viêm màng não do não mô cầu týp B.

Tính sinh miễn dịch và hiệu lực của vaccine phòng bệnh não mô cầu

Vaccine viêm màng não do não mô cầu có đặc điểm tương tự như các vaccine polysaccharide khác (ví dụ vaccin phế cầu) mà một trong những đặc điểm quan trọng nhất là đáp ứng của cơ thể với vaccine phụ thuộc vào tuổi người được tiêm. Các nghiên cứu cho thấy khả năng sinh miễn dịch kém nếu tiêm cho trẻ dưới 2 tuổi. Sau khi tiêm vaccine khoảng 7-10 ngày, nồng độ kháng thể đạt tới mức đủ để bảo vệ người được tiêm. Đối với những trẻ dưới 5 tuổi, kháng thể chống lại vi khuẩn týp A và C giảm đáng kể sau 3 năm nếu tiêm 1 mũi duy nhất. Ở những người lớn khỏe mạnh, mức độ kháng thể cũng giảm nhưng vẫn còn đủ để phát hiện tới 10 năm sau khi tiêm vaccine. Dù vaccine được cho là có tác dụng bảo vệ ít nhất 3 năm với trẻ độ tuổi đi học và người lớn nhưng hiệu lực của vaccine đối với týp A giảm một cách đáng kể đối với trẻ 90% xuống còn <10% trong vòng 3 năm với trẻ được tiêm vaccine lúc dưới 4 tuổi. Hiệu lực vaccine đạt 67% với trẻ trên 4 tuổi.

Lịch tiêm chủng và cách sử dụng loại vaccine phòng viêm não mô cầu

Đối với cả trẻ em và người lớn, vaccine phòng bệnh viêm màng não do não mô cầu được chỉ định tiêm bắp với 1 liều duy nhất 0,5ml. Vaccine có thể được tiêm đồng thời với các loại vaccine khác nhưng tiêm ở những vị trí khác nhau. Không cần thiết phải tiêm cho tất cả trẻ nhỏ bởi vaccine không có hiệu lực cao với trẻ < 2 tuổi - lứa tuổi có nguy cơ cao nhất bị mắc bệnh tản phát và bởi vaccine có tác dụng bảo vệ tương đối ngắn. Tuy vậy, cha mẹ trẻ nên đưa con đi tiêm nếu trẻ có nguy cơ bị bệnh cao. Người ta cũng khuyên nên tiêm vaccine đối với những người làm việc trong phòng thí nghiệm - nơi thường tiếp xúc với vi khuẩn não mô cầu, những người đi du lịch tới các vùng đang có dịch não mô cầu xảy ra.

Tiêm chủng nhắc lại vaccine phòng viêm não mô cầu

Tiêm nhắc lại có thể được chỉ định cho những người có nguy cơ bị nhiễm bệnh cao (ví dụ người hiện đang sống trong vùng có vụ dịch xảy ra), đặc biệt là những trẻ khi được tiêm liều vaccine thứ nhất lúc dưới 4 tuổi. Những trẻ này nên được tiêm nhắc lại sau 2-3 năm nếu chúng vẫn có nguy cơ bị bệnh cao.

Sự cần thiết của việc tiêm nhắc lại đối với trẻ lớn và người lớn tới nay vẫn chưa được làm rõ nhưng các nghiên cứu cho thấy nồng độ kháng thể bảo vệ trong máu giảm nhanh sau 2-3 năm. Do đó, nếu vẫn có chỉ định tiêm vaccin, những đối tượng này nên tiêm nhắc lại sau mũi 1 từ 3-5 năm.

Tính an toàn và những phản ứng sau tiêm vaccine phòng não mô cầu

Những phản ứng sau khi tiêm vaccine não mô cầu thường rất nhẹ. Một số người có thể cảm thấy đau, đỏ nơi tiêm. Những biểu hiện này thường mất đi sau 1 đến 2 ngày, gặp ở khoảng 5-10% số người được tiêm vaccine. Các phản ứng toàn thân như đau đầu, mệt mỏi được báo cáo trong mức 2-5% số người được tiêm. 3% trường hợp tiêm có thể bị sốt nhẹ. Những phản ứng nặng như phản ứng dị ứng (quá mẫn, mày đay, khó thở…), lơ mơ và những phản ứng thần kinh (động kinh, mất cảm giác) rất hiếm gặp.

Chống chỉ định và các thận trọng khi sử dụng vaccine phòng bện não mô cầu

Chống chỉ định tiêm vaccine nếu người được tiêm có phản ứng dị ứng nặng với 1 thành phần của vaccine hay bị phản ứng nặng sau lần tiêm đầu. Phụ nữ có thai, đang cho con bú hay dùng thuốc ức chế miễn dịch không phải là những chống chỉ định tiêm vaccine. Theo khuyến nghị của Uỷ ban Tư vấn Thực hành Tiêm chủng Hoa Kỳ năm 1997: “Dựa trên các số liệu của các nghiên cứu về sử dụng vaccine não mô cầu cho phụ nữ lúc đang có thai, thay đổi chỉ định tiêm vaccine não mô cầu cho phụ nữ khi có thai là không cần thiết”.
 

S&T